Autor: dr Ihar Melnikau

W okresie radzieckim białoruska przeszłość była analizowana z punktu widzenia ideologii marksistowsko-leninowskiej. Po uzyskaniu niepodległości przez Białoruś w 1991 roku rozpoczął się krótki okres obiektywnego studiowania i nauczania białoruskiej historii. Jednak już po 1994 roku – czyli momentu wyboru Aleksandra Łukaszenki na prezydenta państwa – radzieckie podejście do białoruskiej historii i działanie w zakresie rewizji podstawowych aspektów białoruskich dziejów zaczęło się rozpowszechniać w białoruskiej nauce historycznej. Ta sytuacja trwa do dziś, z czego aktywnie korzysta wschodni sąsiad Białorusi. Rosyjscy ideolodzy (w większości absolwenci-historycy), wykorzystując słabość białoruskiej ideologii państwowej, próbują manipulować faktami historycznymi i za ich pośrednictwem wpływać na społeczeństwo białoruskie, które w przeważającej części niewiele wie o własnej historii.

Jednym z centralnych ośrodków rosyjskich wpływów w sferze historycznej Białorusi jest Fundusz Pamięci Historycznej, którym kieruje rosyjski historyk Aleksander Dziukow. Wspomniana organizacja istnieje od 2008 roku i od samego początku aktywnie uczestniczy w procesie powstawania białoruskiej historiografii. Rosyjska Fundacja Książki i Konferencji, deklarując poparcie dla „prowadzenia badań odnoszących się do najnowszej historii Rosji i Europy Wschodniej,” popiera pozytywny dla Kremla kierunek w rozwoju białoruskiej nauki historycznej. Dotyczy to zwłaszcza publikacji kolekcji archiwalnych dokumentów, takich jak „Chatyńscy mordercy: 118. ukraiński batalion policji bezpieczeństwa na Białorusi” (2018) czy „NKWD na Zachodniej Białorusi” (2019). Pierwsza z publikacji koncentruje się na tym, że białoruską wieś spalili … Ukraińcy. Jest to oczywiście związane z konfliktem rosyjsko-ukraińskim na Donbasie, w którym Białoruś (w sferze politycznej) stara się utrzymać neutralną pozycję. Co natomiast z białoruskim społeczeństwem? Otwiera to pole manewru dla rosyjskich propagandystów. Treści takie jak np.: „Bandera spalił pokojowych chłopów białoruskich” są aktywnie wykorzystywane w rosyjskich mediach od 2014 roku. Ponadto, ten przekaz zaczyna się również wyłaniać z dzieł historycznych, które są pozycjonowane jako czysto archiwalne (nimi w istocie nie będąc).

W 2019 roku, czyli roku 80. rocznicy wybuchu II wojny światowej, Rosja zaczęła aktywnie „rozwijać” temat „wyzwoleńczego marszu Armii Czerwonej na Zachodnią Białoruś i Ukrainę”. W czerwcu 2019 roku na stronie internetowej Funduszu Pamięci Historycznej została opublikowana oryginalna radziecka kopia podpisanego w sierpniu 1939 roku paktu Ribbentrop-Mołotow. Fakt publikacji miał wykazywać „otwartość” rosyjskiej nauki historycznej, przez którą Kreml rzekomo stwierdzał, że „nie ukrywa prawdy”.

Niemniej jednak, w chwili obecnej Moskwa angażuje się również bardzo ochoczo w wykorzystanie tematu „17 września 1939 roku”, kiedy po dwudziestu latach międzywojnia Związek Radziecki zaczął „osiągać historyczne granice”. W tym kontekście ważną rolę odgrywa stary radziecki postulat „zbawienia braci Białorusinów i Ukraińców”, który zdaniem Rosji do dziś nie stracił na aktualności. Również w tym przypadku autorzy zbioru „NKWD na Zachodniej Białorusi” stwierdzają, że „starają się przedstawić jednolity obraz działań organów NKWD na wszystkich poziomach w kontekście zadań społeczno-politycznych, które stanęły przed specjalną służbą wyższego politycznego kierownictwa ZSRR i partyjny-radzieckiego kierownictwa BSSR”. Głównym wnioskiem z omawianego zbioru jest stwierdzenie, że „pracownicy NKWD zapewniali bezpieczeństwo funkcjonowania samorządów lokalnych, dbali o najważniejsze obiekty gospodarcze, przedsiębiorstwa i instytucje przemysłowe, zapobiegali rozkradaniem, rozbojom i kradzieżom, stwarzali warunki dla przeprowadzenia wyborów i pracy Zgromadzenia Narodowego Zachodniej Białorusi w Białymstoku”. W ten sposób, jak widzimy, akcent jest przesuwany od represyjnej polityki systemu bolszewickiego na Zachodniej Białorusi do w istocie „pracy administracyjnej i suchego wykonania poleceń”. Mogłoby się to zmienić poprzez, np. publikację osobistych świadectw i wspomnień osób aresztowanych w latach 1939-1940 na obszarze byłych północno-wschodnich województw II Rzeczypospolitej, w szczególności przedstawicieli tzw. „kontyngentu polskiego”. Fakty te mogłyby zademonstrować prawdziwe oblicze funkcjonowania NKWD i właśnie dlatego z tego powodu ich publiczne ujawnienie stoi w sprzeczności z interesami współczesnej rosyjskiej propagandy.

Ze względu na brak zaproszenia prezydenta Rosji, Władimira Putina, do Warszawy na uroczystości związane z 80. rocznicą wybuchu II wojny światowej przez władze Polski, większość rosyjskich portali internetowych zaczęła aktywnie oskarżać przedwojenną Polskę w przedmiocie wybuchu II wojny światowej. W przeddzień 80. rocznicy rozpoczęcia „Kampanii Polskiej Armii Czerwonej na Zachodniej Białorusi i Ukrainie” na stronie internetowej Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej opublikowano tajne dokumenty Sztabu Generalnego FR. Wśród nich znajduje się notatka szefa Sztabu Generalnego, naczelnego dowódcy 1. stopnia Borysa Szapasznikowa z 24 marca 1938 roku, w której radziecki dowódca wojskowy przeanalizował możliwość walki ZSRR z sąsiadami w Europie i na Dalekim Wschodzie. W dokumencie stwierdzono, że „Polska znajduje się w orbicie bloku faszystowskiego (Niemcy i Włochy), starając się zachować widoczną niezależność swojej polityki zagranicznej”. Szaposznikow poważnie rozpatrywał niemiecko-polski sojusz wojskowy przeciwko ZSRR. Dziś, gdy analizujemy znaczną liczbę materiałów archiwalnych, można śmiało powiedzieć, że II Rzeczpospolita nie zamierzała stać się sojusznikiem III Rzeszy w wojnie z Sowietami. Jednocześnie, od pierwszego dnia II wojny światowej tysiące Białorusinów walczyło z nazistami w mundurach Wojska Polskiego. Jednak, współcześnie na Białorusi dominuje sowiecka interpretacja wydarzeń II wojny światowej, a publikacja takich dokumentów bez fachowego komentarza historycznego może zniekształcić rzeczywistość historyczną lat 30. XX wieku.

Należy podkreślić, że oficjalne władze Białorusi „bardzo spokojnie” zareagowały na 80. rocznicę aneksji Białorusi Zachodniej do BSSR. Jednocześnie, różne publikacje w Rosji aktywnie komentowały ten temat. Niektóre rosyjskie media promują pomysł nadania dniu 17 września statusu święta narodowego. Oczywiste jest, że nie starają się chronić białoruskiego dziedzictwa historycznego i państwowości. Najważniejsze jest zaś skonfrontowanie Mińska i Warszawy oraz stworzenie kolejnego „gorącego punktu” w już napiętych stosunkach międzypaństwowych między Białorusią a Polską.

Oprócz wydarzeń dotyczących XX w., strona rosyjska aktywnie pracuje również nad tematem „bohatera polskiego Tadeusza Kościuszki”, skierowanego przeciwko Moskwie. Oznacza, że to Kościuszko staje się „negatywną” strona historii Białorusi. Biorąc pod uwagę brak obiektywnych białoruskich badań historycznych w tej materii, popularne publikacje odgrywają negatywną rolę w kształtowaniu poglądu społeczeństwa białoruskiego na sprawy historyczne.

Podsumowując, warto podkreślić, że wpływy rosyjskie w dziedzinie nauk historycznych na Białorusi są silne i dlatego stanowią zagrożenie zarówno dla kształtowania narodowego spojrzenia na historię Białorusi, jak i dla procesu tworzenia świadomości historycznej współczesnego społeczeństwa białoruskiego. Właśnie dlatego ważną rolę odgrywają niezależni białoruscy historycy i badacze, którzy bezpośrednio współpracują z różnymi ruchami społecznymi i podnoszą poziom wiedzy historycznej Białorusinów.

Ihar Melnikau – doktor historii, redaktor internetowego wydania Гісторыя Побач (Białoruś)

Artykuł jest rozszerzoną wersją referatu, wygłoszonego przez Autora podczas konferencji międzynarodowej online „Polityka historyczna między Morzem Bałtyckim a Morzem Czarnym”. Konferencja została zorganizowana przez Instytut Demokratyzacji i Rozwoju z Kijowa (Ukraina) oraz Centrum Narracji Politycznych Demokracji z Czerniowców (Ukraina) przy wsparciu technicznym Ukrinform (29 kwietnia 2020 r.). Portal Obserwator Międzynarodowy był patronem medialnym tego wydarzenia.

Artykuł ukazał się na portalu obserwatormiedzynarodowy.pl

Autor: dr Stanisław Żelichowski

Dlatego też, w średniowieczu i czasach nowożytnych, kiedy na obszarze regionu powstawały pierwsze organizmy państwowe, fakt pojawiania się władzy scentralizowanej władzy nie hamował wcale obcych narodów w chęci zdobycia kontroli nad terytorium osi bałtycko-czarnomorskiej. Niemniej jednak, w krytycznych chwilach, kiedy realne zagrożenie zewnętrznego podboju państw regionu stawało się realne, wspólne wysiłki nie pozwalały tych zamiarów wcielić w życie. Warto dodać, że wskazane działania stały się prawdziwymi heroicznymi kartami w historii: dość wspomnieć bitwy pod Grunwaldem (1410 r.), Orszą (1514 r.), Chocimiem (1621 r.) czy Wiedniem (1683 r.).

Niestety, z powodu permanentnego nacisku nowo utworzonych imperiów na region, na przełomie XVIII i XIX wieku narody Międzymorza (Bałtowie, Białorusini, Polacy, Rumuni, Słowacy, Węgrzy, Ukraińcy, Czesi itp.) utraciły resztki swojej państwowości. Dla większości z wymienionych taki stan rzeczy trwał aż do początku XX wieku.

W końcowej fazie I wojny światowej narody regionu otrzymały dużą szansę na zdobycie wymarzonej wolności. Walka Wielkiej Wojny i rewolucyjne wydarzenia, odbywające się na terytoriach będących w agonii imperiów, zmieniły obraz Europy Wschodniej, rozpoczynając proces zdobywania suwerenności przez poszczególne narody jak ważny krok dla umocnienia bezpieczeństwa całej powojennej Europy.

Warto przy tym pamiętać, że dzięki wspólnym wysiłkom Polaków i Ukraińców, którzy zawarli porozumienie wojskowo-polityczne w Warszawie 21 kwietnia 1920 roku, udało się zatrzymać nawałę bolszewicką i nie pozwolić czerwonej Moskwie wejść w głąb kontynentu.

Należy również podkreślić, że w tym okresie podjęto kroki w kierunku politycznego zbliżenia państw regionu, które ogłosiły niepodległość. Oznaczało to podpisanie przez członków delegacji Konferencji Państw Bałtyckich (Estonii, Łotwy, Litwy, Polski, Ukraińskiej Republiki Ludowej oraz Finlandii), która odbyła się w dniach od 6 sierpnia do 6 września 1920 roku w pobliżu Rygi, konwencji politycznej mającej na celu ustanowienie Ententy Wschodniej i Unii Bałtycko-Czarnomorskej. W ten sposób delegacje mogły przedstawić szereg ważnych rozporządzeń, propozycji i konwencji mających na celu zbliżenie państw pod względem politycznym, gospodarczym, wojskowym, komunikacyjnym i kulturalno-naukowym.

Niestety, nie wszystkim narodom udało się w tamtej dobie zachować swoją młodą państwowość. Należą do nich Ukraińcy i Białorusini, co wynikało głównie ze wzrostu ekspansjonizmu bolszewickiej Rosji. Nowe władze rosyjskie bardzo pragnęła kontrolować przestrzeń między Morzem Bałtyckim a Morzem Czarnym, jak to robili ich poprzednicy. Z wielu powodów ludność ukraińska i białoruska były najbardziej narażone na zagrożenia w okresie międzywojennym, niezdolne do zachowania suwerenności.

Jednak i tego nie wystarczyło wówczas Moskwie. Dalszy rozwój wypadków jest wyraźnym dowodem na to, że takie kraje jak Białoruś i Ukraina nie były bynajmniej ostatnimi „naczyniami” na „geopolitycznym stole” Kremla. Gdy tylko nadarzyła się okazja, Kreml nie wahał się ożywić zamiarów rewanżyzmu. Należą do nich wydarzenia, które miały miejsce zarówno podczas II wojny światowej, jak i już po niej. Po wojennej zawierusze kontynent europejski podzielono na strefy wpływów, które następnie przerodziły się w konfrontację międzyblokową zimnej wojny – w  najbardziej krytycznych momentach groziła ona, bez cienia przesady, zniszczeniem całej ludzkiej cywilizacji.

Na szczęście, w latach 1989–1991, Ukraina, Polska, Litwa i inne kraje regionu uzyskały pełną niepodległość (suwerenność), do której – zważając na swoje doświadczenie – bardzo intensywnie dążyły. Jednocześnie, warto wskazać na istotny element potencjalnie dzielący region, tj. ocena wydarzeń historycznych i kwestia pojednania. I chociaż wciąż nie rozwiązano kontrowersyjnych kwestii historycznych, to widać trend dążący do osiągnięcia porozumienia w tej mierze, w czym ważną rolę odgrywają wspólne wysiłki dyplomatyczne. Polsko-ukraiński Pakt Warszawski, podobnie jak Konwencja Polityczna w Rydze (oba dokumenty z 1920 r.), mogą służyć jako przykład, choć krótkotrwały, ale wciąż wspólny sojusz mający na celu ochronę państwa sygnatariusza. A to może służyć jako dobry przykład we współczesnych czasach.

Warto zauważyć, że po rozpadzie ZSRR, to takie młode państwa jak zwłaszcza Ukraina, ku swojemu zdziwieniu, stały się krajami, które kontrolowały znaczną część osi bałtycko-czarnomorskiej. Wynika to w szczególności z faktu, że większość państw członkowskich ONZ uznało Ukrainę za niepodległe państwo w granicach, które powstały po II wojnie światowej, co uczyniło ją największym krajem pośród tych, których całe terytorium znajduje się w Europie. Ponadto, Kijów otrzymał dostęp do Morza Czarnego i Azowskiego, a zatem połączenie wodne ze światowymi oceanami.

Z perspektywy państwa ukraińskiego ważne jest także czynnik sąsiedztwa na zachodnich i południowo-zachodnich granicach Ukrainy z państwami członkowskimi UE (Polska, Słowacja, Węgry, Rumunia), gdzie działa wspólny rynek i istnieje możliwość swobodnego przepływu towarów, usług i osób. To w połączeniu z faktem, że na terytorium Ukrainy dostępne są porty morskie, znacznie poprawia pozycję tranzytową Kijowa, czyniąc Ukrainę znaczącym aktorem w regionie bałtycko-czarnomorskim. W konsekwencji, daje to perspektywę stworzenia nowych korytarzy transportowych do przemieszczania ładunków i pasażerów ze wschodu na zachód i odwrotnie (na przykład, dołączając do zainicjowanego przez Chiny projektu „Jeden Pas, Jedna Droga”). A pełne ożywienie żeglugi rzecznej między Ukrainą a krajami północnymi w przyszłości otworzy jeszcze więcej możliwości dla krajowej gospodarki wszystkich państw regionu.

W kontekście powyższego bardzo ważne jest, aby Kijów jasno określił swoją orientację w polityce zagranicznej, proklamując wyraźny ruch na rzecz integracji z przestrzenią europejską i euroatlantycką, który jest zapisany zarówno na poziomie konstytucyjnym, jak i w dużej mierze wspierany przez obywateli Ukrainy. Może to być czynnikiem dalszego pogłębiania współpracy między Ukrainą a Zachodem w kontekście nie tylko sfery politycznej i gospodarczej, ale także wojskowej, z perspektywą przekształcenia kraju forpocztę wolnego świata, stanowiącą zaporę dla zagrożeń dla liberalno-demokratycznego stylu życia.

Niezależnie od tego, na horyzoncie pozostają zagrożenia dla stabilności systemu bezpieczeństwa. Dotyczą one intensyfikacji agresywnej polityki Federacji Rosyjskiej (ofiarą, której jest tak sama Ukraina, jak i inne kraje w regionie) oraz wzrost napięć na Bliskim Wschodzie, a także niepokojów na Bałkanach. Dlatego też, kraje zachodnie są zainteresowane współpracą z państwami regionu, w tym z Ukrainą.

Ponadto, ważnym czynnikiem jest czynnik geograficzny, który w szczególności można zaobserwować poprzez coroczną alokację środków przez Zachód (w szczególności Stany Zjednoczone) na pomoc w zakresie bezpieczeństwa dla krajów regionu bałtycko-czarnomorskiego oraz w związku z regularnym prowadzeniem ćwiczeń wojskowych NATO i budową ważnych rodzajów sił zbrojnych (na przykład, systemy obrony przeciwrakietowej IGIS w Rumunii i Polsce lub Centrum Zarządzania Operacyjnego Flotą na Ukrainie).

Dość obiecującą jest inicjatywa Trójmorza jak współczesna integracja 12 państw członkowskich UE mająca na celu stworzenie płaszczyzny dla regionalnego dialogu. Niestety, Ukraina nie jest jeszcze uczestnikiem projektu, ale przywódcy państwa ukraińskiego wykazali zainteresowanie nim i możliwe jest, że z czasem także Kijów dołączy do Trójmorza.

Podsumowując, można stwierdzić, że położenie geopolityczne osi bałtycko-czarnomorskiej jest bardzo znaczące. Wynika to zarówno z korzystnego położenia geograficznego regionu, unikalnego odcinka łączącego Europę Zachodnią z resztą masywu eurazjatyckiego, jak i istnienie na jego terytorium niezależnych państw, które preferują pokojową koegzystencję, jednocześnie stanowiąc naturalną ochronę dla regionu między Morzem Bałtyckim a Morzem Czarnym, ale kontynentu europejskiego.

Stanisław Żelichowski – doktor nauk politycznych, główny specjalista Akademii Dyplomatycznej MSZ Ukrainy im. Hennadija Udowenki

Artykuł jest rozszerzoną wersją referatu, wygłoszonego przez Autora podczas konferencji międzynarodowej online „Polityka historyczna między Morzem Bałtyckim a Morzem Czarnym”. Konferencja została zorganizowana przez Instytut Demokratyzacji i Rozwoju z Kijowa (Ukraina) oraz Centrum Narracji Politycznych Demokracji z Czerniowców (Ukraina) przy wsparciu technicznym Ukrinform (29 kwietnia 2020 r.). Portal Obserwator Międzynarodowy był patronem medialnym tego wydarzenia.

Artykuł ukazał się na portalu obserwatormiedzynarodowy.pl