sobota, 15 Maj, 2021
pluken
Home / Analityka / Archiwa KGB: Antybolszewicki Blok Narodów
Fot. polukr.net, zbiory Archiwum SBU w Kijowie
Fot. polukr.net, zbiory Archiwum SBU w Kijowie

Archiwa KGB: Antybolszewicki Blok Narodów

Share Button

Relacje pomiędzy Polakami i Ukraińcami w okresie II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu kojarzone są w Polsce niemal wyłącznie w kontekście popełnionych zbrodni, przymusowych przesiedleń i konfliktów. Tymczasem, jak wynika z odtajnionych dokumentów KGB, pozostających w posiadaniu Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy w Kijowie, w latach 1944-47 nie brak było przypadków współdziałania pomiędzy polskimi i ukraińskim oddziałami, jak również koncepcji szerszej współpracy. Jedną z nich miał być Antybolszewicki Blok Narodów.

Antybolszewicki Blok Narodów (ABN) to organizacja, której powstanie związane jest z działalnością Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów jeszcze w czasie trwania II wojny światowej: w listopadzie 1943, podczas spotkania w pobliżu miasta Równe odbyła się Konferencja zniewolonych narodów Europy Wschodniej i Azji. W jej trakcie, przedstawiciele trzynastu nacji – łącznie 39 delegatów – Ukraińcy, Białorusini, Gruzini, Ormianie, Tatarzy, Osetyńcy, Azerowie, Uzbecy, Kazachowie, Czerkiesi, Kabardyńcy, Czuwasze i Baszkirowie – zdecydowali o podjęciu działań na rzecz wspólnej walki przeciwko ZSRR i III Rzeszy Niemieckiej, zwracając w przyjętej wówczas deklaracji uwagę na konieczność walki z imperializmami: hitlerowskim i stalinowskim.

Oficjalnie jednak, organizacja pod wspomnianą nazwą została założona 16 kwietnia 1946 roku w Monachium, a jej celem miała być walka z komunizmem. Inicjatorami jej powstania oraz najaktywniejszymi działaczami byli w tym czasie przedstawiciele „banderowskiego” skrzydła OUN, w tym m.in. Jarosław Stećko, który został prezesem organizacji (funkcję tę sprawował w latach 1946-86). Głównymi obszarami działania organizacji były USA, Wielka Brytania, Belgia, Włochy, Niemcy Zachodnie oraz Australia. Z czasem, do działań ABN włączyły się również organizacje działające na rzecz wyzwolenia m.in. Litwy, Łotwy, Estonii, Kuby, Czech, Słowacji i Chorwacji.

Organizacja występowała przeciwko polityce ZSRR (określając Związek Radziecki jako „więzienie narodów”), równolegle wspierając deklaratywnie ruchy narodowowyzwoleńcze i wskazując na procesy rozpadu imperiów, zakładając, że podobny los spotka także Związek Radziecki. „Tylko nacjonalizm jest w stanie stanąć naprzeciwko sowieckiemu systemowi imperializmu i szowinizmu” – pisał w 1964 roku Stećko. W sferze ideologicznej, ABN podkreślał wagę wolności poszczególnych narodów oraz pojedynczych jednostek, przeciwstawiając je zniewoleniu i wyzyskowi, jakie były charakterystyczne dla funkcjonowania systemu społeczno-politycznego i gospodarczego w ZSRR.

Polski kontekst

Wobec tragicznych w skutkach wydarzeń lat 1943-45 i późniejszych, popełnionych zbrodni i konfliktu polsko-ukraińskiego w okresie II wojny światowej i tuż po niej, współpraca polskich i ukraińskich struktur podziemnych i konspiracyjnych nie była oczywistą. Mimo tego, oddziały UPA i AK/WiN przeprowadziły szereg wspólnych akcji przeciwko sowieckim oddziałom wojskowym i siłom bezpieczeństwa.

Kontakty pomiędzy stroną polską a ukraińską były realizowane także w ramach powstających struktur ABN.

Według danych, które zawierają odtajnione dokumenty KGB, próby nawiązania kontaktów miały miejsce jeszcze przed formalnym powstaniem Antybolszewickiego Bloku Narodów. I tak, jak donosi źródło o pseudonimie „Elena”, w styczniu 1946 roku w Austrii, w strefie okupowanej przez siły zbrojne USA i Wielkiej Brytanii miało miejsce spotkanie przedstawicieli ukraińskich struktur nacjonalistycznych, w tym byłych oficerów dywizji SS-Galicja z oficerami armii gen. Władysława Andersa. Jego tematem miała być „wspólna walka z bolszewikami”.

IMG_20180709_112015_1

Należy pamiętać bowiem, że w tym czasie liczono się z wybuchem kolejnego dużego konfliktu zbrojnego o zasięgu światowym, tym razem pomiędzy krajami alianckimi (tj. przede wszystkim USA i Wielką Brytanią) a Związkiem Radzieckim. Sowieckie organy bezpieczeństwa liczyły się z tym, iż w takim konflikcie przeciwko nim aktywnie wystąpią obywatele krajów pozostających pod kontrolą ZSRR, także Ukraińcy: ich liczbę w samych tylko Włoszech oceniano na co najmniej 20 tysięcy, z czego 10 tysięcy byłych wojskowych i 5 tysięcy pozostających w służbie w armii gen. Andersa.

IMG_20180709_114340_2

Potrzebę zawarcia porozumienia – pomimo dramatycznych doświadczeń okresu wojennego – dostrzegano także po stronie polskiej. Świadczyć o tym może list komendanta AK, ps. „Bogumił”, w którym pada m.in. następujące zdanie: „(…) przelana krew naszych i waszych żołnierzy-partyzantów wzywa nas, by zakończyć dzieło. Chwała – mówiąc po waszemu – naszym i waszym bohaterom”.

IMG_20180709_114650_3 IMG_20180709_114700_4

Kwestia możliwego porozumienia pomiędzy polskimi i ukraińskimi strukturami emigracyjnymi znalazła się w zainteresowaniu sowieckich organów bezpieczeństwa, które starały się na bieżąco obejmować kontrolą stan toczących się rozmów, obawiając się zwłaszcza prób przerzucania grup zbrojnych na tereny Polski i Ukrainy, jak również pojedynczych „agentów” mających realizować zadania na terytorium Ukrainy

IMG_20180709_114731_5 IMG_20180709_122812_8

Kwestia konieczności porozumienia polsko-ukraińskiego w aktualnych warunkach pojawia się także w korespondencji pomiędzy Stepanem Banderą a Romanem Szuchewyczem. „Teraz Polacy wystąpili z propozycję porozumienia. Inicjatywa pochodzi z kręgów Andersa. Będziemy stać na tym samym stanowisku, co w czasie pierwszych rozmów. Tak czy inaczej jednak trzeba się porozumień z nimi. Trudności będą dotyczyć zwłaszcza spornych terenów” – pisze Stepan Bandera w liście do Romana Szuchewycza.

IMG_20180709_114827_6

Ponadto, sowieckie organa bezpieczeństwa (błędnie, jak się później okazało) uważały armię Andersa i polskie organizacje funkcjonujące na zachodzie Europy za w pełni włączone w struktury ABN, wymieniając Polaków jako uczestniczących bezpośrednio w tworzeniu i funkcjonowaniu Antybolszewickiego Bloku Narodów.

IMG_20180709_120058_7

Przedstawiciele polskich organizacji antykomunistycznych formalne nie uczestniczyli w dalszych pracach ABN, choć byli obecni m.in. na zorganizowanej w 1982 roku konferencji zorganizowanej przez tą organizację, gdzie mowa była o konieczności kontynuowania działań antykomunistycznych na rzecz wyzwolenia krajów Europy Wschodniej i Azji spod panowania ZSRR.

Tekst: Dariusz Materniak

Zdjęcia: Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy w Kijowie

Publikacja przygotowana w ramach projektu Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego pt. „Archiwa KGB dla mediów”

Share Button

Czytaj również

Fot. premier.gov.pl

Polska zwołuje spotkanie Grupy V4 wobec działań Rosji

Premier RP Mateusz Morawiecki zainicjował spotkanie krajów Grupy Wyszehradzkiej w związku z działaniami Rosji i …